Over vrouwelijke verbondenheid, verloren gemeenschapszin en waarom juist andere vrouwen ons zo diep kunnen raken.
Sisterhood. Wat een mooi woord, hè? Het riekt naar verbinding, vrouwen die elkaar upliften, elkaar aanmoedigen en samen de wereld een stukje mooier maken. We zetten het onder onze Instagramfoto’s, delen quotes over ‘women supporting women’ en applaudisseren openlijk voor andere vrouwen. Maar hoe zit dit op een dieper level? Want ik vraag me steeds vaker af of we eigenlijk nog wel echt weten (lees: durven) hoe we werkelijk met andere vrouwen verbonden moeten zijn?
We praten over vrouwelijke solidariteit, maar ondertussen voelen behoorlijk wat vrouwen zich eenzaam, onbegrepen of zelfs onveilig in een vriendschap met een andere vrouw. En weet je? Wellicht (mijn mening) gaat dat helemaal niet in de eerste plaats over jaloezie of concurrentie.
Misschien zijn we iets kwijtgeraakt wat ooit heel vanzelfsprekend was: het vermogen om samen vrouw te zijn en samen ons leven te dragen.
“Leuk” detail, ik deed een polletje op Instagram met de vraag wat zij de uitdagingen vonden in een vriendschap met een andere vrouw. Lees helemaal onderaan de blog de resultaten (171 vrouwen hebben gereageerd).
We waren niet altijd zo op onszelf aangewezen
Wanneer we terugkijken naar de geschiedenis, zien we dat vrouwen in veel gemeenschappen een groot deel van hun dagelijks leven met andere vrouwen deelden (en nog in bepaalde culturen). Ze werkten samen, zorgden samen voor kinderen (iets met: it takes a village), wisselden kennis uit en ondersteunden elkaar tijdens zwangerschap, geboorte, ziekte, menstruatie en verlies. Ook vandaag bestaan er culturen en gemeenschappen waarin die onderlinge betrokkenheid veel zichtbaarder is dan in onze geïndividualiseerde westerse samenleving.
Dat betekent overigens niet dat vrouwen vroeger allemaal gezellig rond een kampvuur zaten en elkaars haren vlochten. De geschiedenis laat ons zien dat er toen ook conflicten, hiërarchieën, sociale controle en onderlinge rivaliteit was. Laten we het verleden vooral niet romantiseren, maar er was in veel gemeenschappen wel iets wat we tegenwoordig minder vanzelfsprekend ervaren: dagelijkse, praktische afhankelijkheid van elkaar.
Je had andere vrouwen nodig. Niet alleen voor het samen zijn (sociale aspect), maar om het leven (opvoeding van de kinderen, relatie etc) met elkaar te dragen. Tegenwoordig verwacht de maatschappij (en ook van onszelf) van vrouwen dat ze het vooral zelf kunnen. Een carrière, een gezin, een relatie, een rijk sociaal leven, een gezond (slank) lichaam en het liefst ook nog een indrukwekkende persoonlijke ontwikkeling die we kunnen etaleren. We hebben zelfstandigheid (#powervrouw) tot een deugd verheven. En begrijp me goed, die onafhankelijkheid heeft vrouwen enorm veel gebracht (daar gaat deze blog niet over), maar ergens onderweg zijn we misschien gaan geloven dat onafhankelijk zijn betekent dat je niemand meer nodig zou moeten hebben? Daar wringt voor mij iets.
We herkennen onszelf in andere vrouwen. En juist dát kan ongemakkelijk zijn.
Psychologisch gezien vergelijken mensen zich vooral met anderen die op hen lijken (dat beschreef Leon Festinger al in zijn Social Comparison Theory). Ik denk dat er bij vrouwelijke verbondenheid nog iets anders meespeelt; een andere vrouw kan ons confronteren met ervaringen, verlangens en kwetsbaarheden die we zelf maar al te goed kennen. Haar onzekerheid kan ons herinneren aan die van onszelf. Haar behoefte aan bevestiging kan iets raken wat we bij onszelf liever ontkennen. Haar boosheid kan ons ongemakkelijk maken omdat wij hebben geleerd die van onszelf in te slikken. En haar vrijheid kan ons laten voelen hoeveel we onszelf nog beperken. Dat is m.i. niet automatisch jaloezie. Soms is het herkenning die zo dichtbij komt dat we er liever afstand van nemen, want wat we in onszelf moeilijk kunnen verdragen, kunnen we ook lastig vinden bij een ander.
In de psychologie kun je dit onder andere begrijpen vanuit projectie, sociale vergelijking en onze aangeleerde overtuigingen over hoe vrouwen zich horen te gedragen. Niet elke irritatie is overigens projectie; soms is iemand gewoon irritant (ja, dat mag ook gezegd worden). Maar het is wel interessant om jezelf af te vragen waarom juist die ene vrouw zoveel bij je oproept?
Misschien is ze niet jouw tegenpool. Misschien lijkt ze op een deel van jou dat je liever niet ziet.
Van samen dragen naar jezelf bewijzen
Waar vrouwen in veel gemeenschappen sterk met elkaar verbonden zijn (waren) door gedeelde dagelijkse verantwoordelijkheden, is ons leven steeds individueler georganiseerd. We wonen in individuelere huishoudens, verhuizen verder van familie en moeten onze sociale verbindingen veel bewuster onderhouden. Werk, zorg en volle agenda’s maken spontaan samenzijn tóch minder vanzelfsprekend. Tegelijkertijd leven we in een cultuur waarin we voortdurend worden beoordeeld. Op ons uiterlijk, ons moederschap, onze carrière, onze relatie en zelfs op de manier waarop we ouder worden. En dus wordt een andere vrouw soms niet meer iemand met wie we ervaringen delen, maar iemand aan wie we onszelf afmeten. Sociale vergelijking! Wanneer we ook nog eens geloven (verteld wordt) dat erkenning, aandacht of waardering schaars is, kan daar concurrentie uit ontstaan. Máár wat als we de vergelijking eens zouden vervangen door nieuwsgierigheid?
Wat als we bij een vrouw die ons irriteert niet onmiddellijk zouden denken: wat vindt zij zichzelf geweldig, maar ons afvragen waarom haar gedrag ons raakt? Wat als we elkaar minder zouden beoordelen en meer zouden proberen te begrijpen? Niet vanuit de verplichting om elke vrouw aardig te vinden, maar vanuit het besef dat we vaak meer gemeenschappelijke ervaringen hebben dan we denken?
Waarom vrouwelijke vriendschappen zo diep kunnen raken
Er is nog iets wat ik belangrijk vind. Onze ervaringen met vrouwen beginnen niet bij onze eerste volwassen vriendschap. Ze beginnen vaak jaren eerder. Bij onze moeder(s), zussen, vriendinnen, klasgenoten en andere belangrijke vrouwen in ons leven. Daar leren we iets over nabijheid, vertrouwen, afwijzing en ook erbij (willen) horen. Wanneer je als meisje werd buitengesloten, voortdurend vergeleken of gekleineerd, kan dat later invloed hebben op hoe veilig je je bij andere vrouwen voelt. Je kunt verlangen naar verbinding en tegelijkertijd op je hoede zijn zodra iemand dichtbij komt. Dat is een zeer ingewikkelde combinatie.
Want juist de relaties waarnaar we verlangen, kunnen ook oude kwetsbaarheden aanraken.
Misschien verklaart dat waarom een verbroken vrouwelijke vriendschap soms zo ontzettend veel pijn kan doen? Niet alleen omdat je iemand kwijtraakt, maar omdat het je kan raken aan een veel oudere behoefte: ergens bij horen, jezelf kunnen laten zien en weten dat je niet wordt afgewezen. Vrouwelijke verbondenheid gaat over veel meer dan samen lachen, koffie drinken of elkaar ieder uur volstrekt nutteloze foto’s sturen (wat ook leuk is hè). Het gaat óók over gezien worden door iemand die bepaalde ervaringen van binnenuit kan herkennen.
We hoeven niet terug naar vroeger. Maar misschien wel dichter naar elkaar.
Ik pleit overigens niet voor een terugkeer naar een tijd waarin vrouwen minder vrijheid hadden. Integendeel (laat dat héél duidelijk zijn). Ik vraag mezelf weleens af of we niet iets heel waardevols hebben laten verdwijnen, naarmate de gemeenschapszin plaatsmaakte voor individualisering? Het gewone, dagelijkse samenzijn. Elkaar helpen zonder dat daar een afspraak van drie weken vooruit voor nodig is. Eerlijk kunnen vertellen dat je het moeilijk hebt zonder onmiddellijk advies of een oordeel te krijgen (of ruzie). Een vrouw kunnen bewonderen zonder jezelf met haar te vergelijken. Haar kunnen aanspreken zonder haar af te wijzen. Verschillend kunnen zijn zonder dat iemand de behoefte voelt de ander kleiner te maken. Misschien begint dat met erkennen dat we elkaar nog steeds nodig hebben?
Niet omdat we zonder elkaar niet kunnen functioneren, maar omdat verbondenheid een menselijke basisbehoefte is. JA, ook voor”powervrouwen” die hun eigen boontjes uitstekend kunnen doppen. Sterker nog, wij mogen best eens stoppen met alles alleen dragen.
Sisterhood vraagt iets van ons
Ik geloof niet dat vrouwen automatisch veilig zijn voor andere vrouwen (ook door ervaring). We kunnen elkaar steunen, maar ook beschadigen. We kunnen liefdevol zijn en tegelijkertijd oordelen, vergelijken, roddelen en buitensluiten. Máár ik geloof óók dat we opnieuw kunnen leren om met meer openheid naar elkaar te kijken. Elkaar weer leren te vertrouwen. Door nieuwsgierig te zijn naar wat een andere vrouw in ons oproept. Door niet elke ongemakkelijke emotie op haar af te reageren (of achter haar rug om, tegen anderen). Door kwetsbaarheid niet te verwarren met zwakte en onafhankelijkheid niet met het ontbreken van behoefte aan verbinding.
En vooral door te beseffen dat een andere vrouw niet je concurrent of bedreiging hoeft te zijn. Vaak is ze gewoon iemand die, net als jij, probeert haar weg te vinden in een wereld die nogal wat van vrouwen verwacht.
Misschien moeten we vooral ophouden elkaar naar beneden te trekken.
En weer leren naast elkaar te staan. Sisterhood is namelijk geen hashtag. Het is gedrag. En misschien begint het wel met iets heel eenvoudigs: een andere vrouw niet langer bekijken als iemand tegenover je, maar als iemand naast je.
Voer voor een later blog
De politieke sisterhood ging overigens vaak uit van één ‘universele vrouwelijke ervaring’. Het idee dat vrouwen, simpelweg omdat ze vrouw zijn, dezelfde strijd voerden en dezelfde belangen deelden. Maar in de praktijk werd deze beweging lange tijd vooral gedomineerd door witte, hoogopgeleide, heteroseksuele vrouwen uit de middenklasse. De ervaringen van bijvoorbeeld zwarte vrouwen, vrouwen uit de arbeidersklasse en lesbische vrouwen kregen veel minder aandacht. Mijn vraag is dus, kun je eigenlijk wel spreken van één gezamenlijke vrouwenstrijd als niet iedere vrouw daarin wordt gehoord? Het is een interessante, maar ook kritische kant van de geschiedenis van sisterhood. En eentje die een eigen blog verdient (stay tuned). Want ook binnen een beweging die draait om gelijkwaardigheid en verbinding, kunnen vrouwen onbedoeld andere vrouwen buitensluiten.
Uitslag van mijn Instagram poll (171 vrouwen)
Top 5 uitdagingen in vrouwelijke vriendschappen:
1.
Jaloezie en onderlinge vergelijking:
Het gevoel dat je met elkaar concurreert in plaats van elkaar iets gunt. Over uiterlijk, relaties, aandacht, succes of zelfvertrouwen.
2.
Roddelen en gebrek aan vertrouwen:
Vrouwen die vriendelijk zijn wanneer je erbij bent, maar achter je rug anders praten. De angst dat persoonlijke verhalen worden doorverteld.
3.
Eenzijdige vriendschappen:
Altijd degene zijn die contact zoekt, luistert, afspraken organiseert en emotionele steun biedt. Maar wie is er wanneer jij iemand nodig hebt?
4.
Buitensluiting en groepsdynamiek:
Groepsapps, onderlinge bondjes, niet uitgenodigd worden en het gevoel dat je voortdurend moet bewijzen dat je erbij hoort. Ook volwassen vrouwen kunnen zich hierdoor weer dat meisje op het schoolplein voelen.
5.
Geen ruimte om te veranderen:
Vriendinnen die moeite hebben wanneer je grenzen stelt, andere keuzes maakt of persoonlijk groeit. De vriendschap lijkt alleen goed te functioneren zolang je dezelfde blijft.
Wat ik hier psychologisch interessant aan vind?
Onder al deze thema’s ligt mogelijk dezelfde fundamentele behoefte: ik wil mezelf kunnen zijn en toch ergens bij blijven horen. We verlangen dus naar vrouwelijke verbondenheid, maar zijn tegelijkertijd bang voor afwijzing, vergelijking of verlies van vertrouwen.
Mooi en herkenbaar geschreven! Ja, ook ik voel me weleens eenzaam. Ik heb een paar hele goede vriendinnen, maar zelfs die geef ik soms te weinig aandacht. Kinderen, vriend, moeder, werk, mijn gezondheid… en ergens daartussen probeer ik ook nog mijn rust te vinden. Ik weet dat vriendschap van twee kanten moet komen, maar kies soms bewust voor mezelf.
Als echte Vis vermaak ik me prima op mijn eigen eilandje. Maar soms wil ik ook gewoon even van dat eiland af, uit de band springen, lachen, dansen en een feestje meepakken!
Misschien is dat wel mijn grootste uitdaging: de balans vinden tussen rust, zelfstandigheid en verbinding.
Maar hoe mooi is het dat je juist zo bewust voor jezelf kiest, en dat je vriendinnen daar zich ook fijn bij voelen (ook dat is rijkdom). En die eenzaamheid is herkenbaar. Eenzaam kun je net zo hard zijn met 20 vriendinnen, als met 1tje. Dat zit in ons en laat ons soms iets voelen wat er gevoeld mag worden. Jaaaa, en die uitdaging hè? Rust, zelfstandigheid, verbinding. Balans vind ik zelf zo’n jeukwoord, maar het is wel een heel belangrijk woord in onze levens, balans!